Piylənmə (obezite) və artıq çəki

Ən geniş istifadə olunan göstərici bədən kütlə indeksidir (BKİ): çəki (kq) boyun kvadratına (m²) bölünür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təsnifatına görə BKİ 25–29,9 artıq çəki, 30 və yuxarı piylənmə hesab olunur.

Nümunə: çəkisi 80 kq, boyu 1,70 m olan insanda 1,70 × 1,70 = 2,89; 80 ÷ 2,89 = 27,7. Bu, artıq çəki kateqoriyasına düşür.

BKİ sadə və faydalıdır, lakin yağın bədəndə necə paylandığını göstərmir. Qarın nahiyəsində ("alma tipli") toplanan yağ diabet, hipertoniya və lipid pozuntuları baxımından bud nahiyəsində ("armud tipli") toplanan yağdan daha risklidir. Buna görə həkim BKİ ilə yanaşı bel çevrəsini, bədən kompozisiyasını (yağ, əzələ, maye nisbətini) və klinik vəziyyəti birlikdə qiymətləndirir. Bel çevrəsi üçün həddlər müxtəlif təlimatlarda və etnik qruplarda fərqlidir. 2025-ci ildə The Lancet Diabetes & Endocrinology komissiyası BKİ-nin yalnız skrininq üçün istifadə olunmasını, artıq yağın isə bel çevrəsi, bel/omba və ya bel/boy nisbəti, yaxud birbaşa yağ ölçümü ilə təsdiqlənməsini tövsiyə edib; artıq yağın orqan funksiyasını və ya gündəlik fəaliyyəti pozduğu vəziyyət "klinik piylənmə" adlandırılır.

• Müasir mühit və qədim beyin: insan beyni minilliklər boyu "enerji tapdınsa ye və ehtiyat topla" prinsipi ilə işləyib. Yüksək kalorili, emal olunmuş qidaların hər yerdə əlçatan olduğu bugünkü mühitdə bu mexanizm artıq enerjinin yağ kimi toplanmasına gətirib çıxarır.
• Hormonal və metabolik səbəblər: insulin rezistentliyi, qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi (hipotireoz), kortizol artıqlığı (Kuşinq sindromu), polikistik yumurtalıq sindromu.
• Genetik meyil: bəzi insanlarda çəki artımına və yağın müəyyən nahiyədə toplanmasına meyil irsi olur; ailə vərdişləri də böyük rol oynayır.
• Həyat tərzi: hərəkətsizlik, nizamsız və qısa yuxu, xroniki stress, emosional yemək, şəkərli içkilər, tez yemək.
• Dərmanlar: bəzi dərman qrupları çəki artımına səbəb ola bilər; dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz, həkimlə müzakirə edilməlidir.

Piylənmə tip 2 diabet, yüksək qan təzyiqi, dislipidemiya, qaraciyərin yağlanması, yuxu apnesi (xoruldama, yuxuda nəfəsin dayanması), oynaq və bel ağrıları, sonsuzluq və bəzi xərçəng növləri riskini artırır, həyat keyfiyyətini və psixoloji vəziyyəti pisləşdirir. Vaxtında müalicə bu risklərin əhəmiyyətli hissəsini azaltmağa imkan verir.

1. Ətraflı anamnez: çəki tarixçəsi, əvvəlki pəhriz cəhdləri, qidalanma vərdişləri, yuxu, stress, qəbul edilən dərmanlar, ailə tarixçəsi.
2. Fiziki müayinə: çəki, boy, BKİ, bel çevrəsi, arterial təzyiq; insulin rezistentliyi (boyunda və qoltuqda dəri tündləşməsi), Kuşinq sindromu (qarında bənövşəyi strialar) kimi əlamətlərin axtarılması.
3. Laborator müayinələr: həkim fərdi olaraq seçir (bax: "Dr. Dilbazinin yanaşması").
4. Bədən kompozisiyası analizi: yağ, əzələ və maye kütləsinin ölçülməsi və sonrakı kontrollarda müqayisəsi.

• Qidalanma: davamlı, ac qoymayan, orta enerji defisitli plan. Çox aşağı kalorili pəhrizlər qısa müddətdə çəki itkisi versə də, əzələ itkisi, metabolizmin ləngiməsi və çəkinin geri qayıtması ilə nəticələnə bilər.
• Fiziki aktivlik: həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli aktivlik və həftədə 2–3 gün müqavimət (güc) məşqləri.
• Davranış dəyişikliyi: emosional yeməyi tanımaq, yuxu və stress idarəsi; bəzi pasiyentlərə koqnitiv-davranış terapiyası yanaşmaları faydalıdır.
• Dərman müalicəsi: beynəlxalq təlimatlara görə adətən BKİ ≥30 və ya BKİ ≥27 + çəki ilə bağlı xəstəlik (prediabet, diabet, dislipidemiya, hipertoniya, qaraciyər yağlanması, osteoartrit, yuxu apnesi və s.) olduqda nəzərdən keçirilir. Hazırda ən geniş istifadə olunan qrup GLP-1 reseptor aqonistləri və ikili GIP/GLP-1 aqonistidir (tirzepatid). Bu dərmanlar yalnız həkim müayinəsindən və əks-göstərişlər yoxlandıqdan sonra təyin olunur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2025-ci ilin dekabrında bu qrup dərmanların piylənmədə uzunmüddətli istifadəsinə dair ilk qlobal təlimatını dərc edib (BKİ ≥30 olan böyüklər, hamiləlik istisna olmaqla; davranış dəstəyi ilə birlikdə).
• Bariatrik (metabolik) cərrahiyyə: ağır piylənmədə və seçilmiş hallarda; qərar komanda tərəfindən verilir və əməliyyatdan sonra uzunmüddətli izləmə tələb olunur.