Qadın hormonları
Menopauza (klimaks) və perimenopauza
Qısa cavab
Menopauza aybaşının 12 ay ardıcıl olmaması ilə təsdiqlənən, yumurtalıq funksiyasının sönməsi dövrüdür; ondan əvvəlki keçid mərhələsi perimenopauza adlanır. Estrogenin azalması isti basmalar, gecə tərləmələri, yuxu pozuntusu, əhval dəyişkənliyi, unutqanlıq, qarın nahiyəsində çəki artımı, əzələ və sümük itkisi ilə özünü göstərə bilər. Hormon terapiyası bir çox qadında simptomların ən effektiv müalicəsidir, lakin qərar yaş, menopauzanın başlama vaxtı və fərdi risklər nəzərə alınaraq verilir.
Perimenopauzanın əlamətləri
Ümumi tibbi məlumat · beynəlxalq klinik təlimatlara əsasən
- Koqnitiv: unutqanlıq, diqqəti toplamaqda çətinlik, "dumanlı" düşüncə, söz tapmaqda çətinlik.
- Əhval: əsəbilik, narahatlıq, emosional həssaslıq.
- Vazomotor: isti basmalar və gecə tərləmələri.
- Yuxu: yuxuya getməkdə çətinlik, tez-tez oyanma, səhər yorğun oyanma.
- Fiziki: enerji azalması, baş ağrıları, oynaq-əzələ narahatlığı.
- Sikl: aybaşı sikllərinin qısalması və ya uzanması, qanaxmanın miqdarının dəyişməsi.
Bu əlamətlər hər qadında fərqli olur və oxşar şikayətlərin başqa tibbi səbəbləri də ola bilər.
Hormon terapiyası
Ümumi tibbi məlumat · beynəlxalq klinik təlimatlara əsasən
- Menopauzal hormon terapiyası isti basmaların və gecə tərləmələrinin ən effektiv müalicə seçimlərindəndir; sümük itkisinin qarşısının alınmasında da rol oynayır.
- 60 yaşdan əvvəl və ya menopauzadan sonrakı ilk 10 il ərzində başlanan müalicədə fayda-risk balansı bir çox sağlam qadında daha əlverişlidir.
- Uşaqlığı olan qadınlarda sistemik estrogen endometriumun qorunması üçün progestogenlə birlikdə təyin olunur.
- Süd vəzi xərçəngi, aktiv qaraciyər xəstəliyi, tromboz və insult keçirmiş qadınlarda, izah olunmamış uşaqlıq qanaxmasında hormon terapiyası adətən əks-göstərişdir.
- Erkən (40 yaşdan əvvəl) və ya cərrahi menopauzada estrogen çatışmazlığının müddəti uzun olduğu üçün müalicə qərarı xüsusi diqqət tələb edir.
2025–2026: nə dəyişib?
Ümumi tibbi məlumat · beynəlxalq klinik təlimatlara əsasən
- ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) 10 noyabr 2025-ci ildə menopauzal hormon terapiyası preparatlarının təlimatlarından ürək-damar xəstəlikləri, süd vəzi xərçəngi və ehtimal olunan demensiya ilə bağlı "qara çərçivəli" xəbərdarlıqların çıxarılması prosesini başladıb; sistemik yalnız-estrogen preparatlarında endometrium xərçəngi ilə bağlı xəbərdarlıq qalır. 12 fevral 2026-cı ildə ilk preparatların yenilənmiş təlimatları təsdiqlənib.
- FDA sistemik hormon terapiyasına menopauzanın başlanğıcından sonrakı 10 il ərzində və ya 60 yaşdan əvvəl başlanmasını tövsiyə edir.
- The Menopause Society aşağı dozalı vaginal estrogen üçün dəyişikliyi dəstəkləyib, sistemik terapiyada isə fərdi risk qiymətləndirməsinin vacib olaraq qaldığını bildirib.
- Bu, ABŞ-ın tənzimləyici qərarıdır; Avropa və Azərbaycanda qeydiyyatda olan preparatların təlimat vərəqələri fərqli ola bilər. Hormon terapiyasına başlamaq, onu dayandırmaq və ya dəyişmək qərarı yalnız həkimlə birlikdə verilir.
Həkimin yanaşmasıDr. Mədinə Dilbazinin yanaşması
- Hərtərəfli müayinə: 40 yaşdan sonra aybaşı nizamsızlaşan və ya kəsilən, depressiv əhval, çəki artımı, tərləmə kimi şikayətləri olan qadınlarda həkim tam endokrin-hormonal müayinə ilə yanaşı sümük densitometriyası, süd vəzilərinin ultrasəs müayinəsi və ginekoloji ultrasəs müayinəsinin nəticələrini birlikdə qiymətləndirməyi və müalicə qərarını bundan sonra verməyi tövsiyə edir.
- Qorxu deyil, fərdi qərar: "Əsas məsələ hormonlardan qorxmaq deyil, hormon müalicəsini doğru xəstəyə, doğru preparatla, doğru dozada və düzgün nəzarətlə tətbiq etməkdir." Həkim "hamı istifadə etməlidir" yanaşmasının da doğru olmadığını, qərarın internetdəki ümumi məlumatlara deyil, qadının tibbi tarixçəsinə və fərdi fayda-risk balansına əsaslanmalı olduğunu vurğulayır; ətraflı məlumatın endokrinoloq və ginekoloqdan alınmasını, özbaşına müalicənin yolverilməz olduğunu qeyd edir.
- Elmi yeniliklər: "Tibb dəyişən və yenilənən elmdir"; həkim menopauzada hormon terapiyasına dair yeni tövsiyələri izlədiyini və "Mən bunu illərdir belə edirəm" cavabının tibbdə kifayət etmədiyini, əsas sualın "Bu gün elmi sübutlar nə deyir?" olduğunu yazır.
- Əzələ və sümük: menopauzada estrogen azaldıqca sarkopeniya (əzələ itkisi) riskinin artdığını, gündə hər kiloqram çəkiyə təxminən 1,0–1,2 q zülal qəbulunun və müqavimət məşqlərinin həm əzələni, həm sümük sıxlığını qorumağa kömək etdiyini izah edir.
- Progesteron və əhval: progesteronun beyində sakitləşdirici GABA sisteminə təsirini, onun azalmasının yuxu pozuntusu, həssaslıq, PMS əlamətlərinin artması ilə əlaqəsini və bunun "zəiflik" və ya "xarakter problemi" olmadığını izah edib.